W skrócie: Żeby zadbać o dziecko po rozstaniu rodziców, najwięcej daje mu pewność, że jest całe: w połowie mamą, w połowie tatą, i że oboje rodzice są w nim zawsze. Z perspektywy, z której patrzy totalna biologia, dziecko długo widzi siebie jako połowę mamy i połowę taty, więc to, jak mówisz o drugim rodzicu, mówisz też o nim. Pomagają proste zdania, szeptanki i jedno ćwiczenie, które możecie robić razem.- Agnieszka Madej-Uhl, psychoterapeutka i konsultantka Totalnej Biologii, autorka projektu Ogarnij Się i Zacznij Żyć
Wiesz, że decyzja o rozstaniu była potrzebna. Nie mieszkacie już razem, nie spotykacie się przy jednym stole, każde z Was układa życie na nowo. A dziecko? Ma teraz dwa adresy, dwie szczoteczki do zębów i pytania, których czasem nie potrafi nazwać. Ty też masz swoje: czy robię to dobrze, czy go nie skrzywdziłam, co mu właściwie powiedzieć.
Zobaczmy razem, czego dziecko potrzebuje w takim momencie najbardziej. Nie chodzi o idealny plan opieki ani o to, żeby dorośli nagle się polubili. Chodzi o kilka zdań i kilka gestów, które dają dziecku stałość, kiedy jego świat się zmienia.
Czego najbardziej potrzebuje dziecko po rozstaniu rodziców?
Dziecko po rozstaniu rodziców najbardziej potrzebuje pewności, że jest całe i że mama i tata nadal w nim są. Kiedy rodzice przestają mieć wspólny adres i przestają widywać się codziennie, z dziecięcej świadomości znika obraz „mama i tata są razem”. Dziecko może to przeżywać tak, jakby razem z tym obrazem traciło kawałek siebie.
Dlatego pierwsza rzecz, o którą warto zadbać, to powiedzieć dziecku wprost: jesteś w połowie mamą, a w połowie tatą. Mamę i tatę masz przy sobie zawsze, tu, w serduszku. To zdanie brzmi prosto, ale robi dużą pracę. Przestawia uwagę dziecka z tego, co się rozpadło, na to, co zostaje na zawsze.
„[…] dziecko, mimo że rodzice się rozstają, ono bardzo długo na siebie patrzy jako 50% mamy i 50% taty.”
- Agnieszka Madej-Uhl
Rozstania są dziś powszechne i społecznie akceptowane. Mało kto jednak ma świadomość, że dla dziecka rozstanie rodziców nie jest tylko sprawą dorosłych. To sprawa jego własnej tożsamości.
Dlaczego dziecko po rozwodzie może czuć, że coś jest z nim nie tak?
Dziecko po rozwodzie może czuć, że coś jest z nim nie tak, bo skoro jest w połowie mamą i w połowie tatą, to każda zła myśl o jednym z rodziców trafia też w nie. Jeśli dorośli się rozchodzą i mają między sobą niesnaski, dziecko czuje się „w połowie okej”: z mamą jest w porządku, a z tatą coś jest nie tak, więc ma w sobie część, z którą też jest coś nie tak.
Tak samo działa to w drugą stronę. Jeżeli mama nie akceptuje taty, dziecko może mieć poczucie, że jest w połowie niedoskonałe. Ta połowa od mamy jest „dobra”, a ta od taty „gorsza”. I wtedy dziecko, na swój sposób, próbuje się z tej sytuacji wyślizgnąć.
W tym podejściu patrzymy też na to, że małe dzieci pokazują przede wszystkim to, co dzieje się u mamy i u taty. Na spotkaniach z rodzicami często powtarzam, że dziecko do mniej więcej dziesiątego roku życia nie ma swoich konfliktów, tylko odbija to, co noszą rodzice. Dlatego po rozstaniu tak dużo zależy od tego, jak Ty sama się w tej nowej sytuacji czujesz.
Przykład z pytań na Q&A: dziecko, które jest raz u mamy, raz u taty, tęskni za tym rodzicem, którego akurat nie ma. Wraca, tuli się do mamy i wtedy pojawiają się problemy skórne. Z tej perspektywy to faza zdrowienia: skóra odbudowuje się po tym, co musiała wytrzymywać podczas rozłąki. Oczywiście każdą zmianę na skórze dziecka warto pokazać pediatrze, a to spojrzenie może iść obok.
Co powiedzieć dziecku, kiedy rodzice się rozstają?
Dziecku po rozstaniu rodziców warto mówić dwie rzeczy: że jest w całości kochane i że kochasz w nim także drugiego rodzica. Jeśli jesteś bez partnera, możesz powiedzieć: „Kocham Twojego tatę w Tobie”. Jeśli dziecko jest z tatą, a mamy nie ma na co dzień, tata może powiedzieć: „Kocham Twoją mamę w Tobie”.
W ten sposób dziecko zyskuje pewność i stabilność. Wie, że dalej ma oboje rodziców, że oni są w nim i że w nim są razem. Pokazują się przez nie. Dziecko dostaje stałość i integralność, które budują się przez powtarzanie, nie przez jedną rozmowę.
„Bardzo ważne jest, żeby dziecku powtarzać, że, synku, kocham ciebie w całości, kocham mamę w tobie, wszystko to, co masz ode mnie i kocham całego tatę w tobie. Jesteś wspaniały w całości.”
- Agnieszka Madej-Uhl
Możesz mówić to wprost, na przykład: „Mama i tata się nie dogadują, ale pamiętaj, że kocham Cię w całości. Kocham wszystko, co masz ode mnie, i całego tatę w Tobie”. Możesz też poprosić dziecko, żeby zamknęło oczy i zobaczyło, że mamę i tatę ma zawsze w sobie. Dziecko zobaczy ich obok siebie. Nie chodzi o to, jak dogadują się rodzice na zewnątrz, tylko o to, żeby dziecko umiało poczuć się kompletne od środka.
Te same słowa możesz mówić w szeptance, czyli w rozmowie z podświadomością dziecka: kiedy śpi albo do jego zdjęcia, kiedy jest w szkole czy przedszkolu. Więcej o tej metodzie przeczytasz we wpisie o szeptankach dla dzieci.
Jak mówić o drugim rodzicu, kiedy między Wami jest trudno?
O drugim rodzicu najlepiej mówić tak, żeby dziecko nie stawało przed wyborem, którą swoją połowę kochać. To nie znaczy, że udajesz, że wszystko jest dobrze. Znaczy, że Wasze sprawy zostają Waszymi sprawami, a dziecko zostaje dzieckiem.
Jedna mama zapytała na Q&A, jak pomóc pięcioletniej córce, która po rozwodzie ma kontakt z ojcem, z którym mamie jest bardzo trudno. Odpowiedź zaczynała się od mamy: znaleźć sposób, żeby kontaktować się z ojcem dziecka na jak najmniejszym poziomie emocji, i zapewniać córkę, że jest kochana w całości. I jeszcze jedno pytanie do siebie: jakie masz emocje, kiedy córka idzie do taty? Dziecko często pokazuje dokładnie to, co czuje mama.
Warto pamiętać, że dziecko może patrzeć na swoich rodziców zupełnie inaczej niż rodzice patrzą na siebie nawzajem. To inna historia. Można być spokojnym rodzicem i mieć zdrowe dziecko niezależnie od tego, czy rodzice są razem, czy osobno.
A co, jeśli w konflikt włącza się rodzina, na przykład babcia, która mówi o dziecku „jaki on biedny” albo „jaki niegrzeczny”? Możesz spokojnie powtarzać swoje: że dziecko jest bogate, na każdym poziomie. Możesz też dopytać, co babcia konkretnie ma na myśli. Jeśli Ty staniesz mocniej na nogach i zajmiesz się sobą, otoczenie z czasem dostosuje się do Ciebie.
Kiedy toczą się sprawy sądowe, przeprowadzki albo zmiana pracy, możesz powiedzieć dziecku, w szeptance albo wprost: „Mam do ogarnięcia kilka spraw. To jest mój temat i moja sprawa. Ja się tym zajmę i znajdę rozwiązanie”. Twój ciężar nie jest ciężarem dziecka, a takie zdanie mu to mówi.
| Sytuacja | Co może czuć dziecko | Co możesz powiedzieć albo sprawdzić |
|---|---|---|
| Rodzice przestali mieszkać razem | Że razem z domem zniknęła część jego samego | „Jesteś w połowie mamą i w połowie tatą. Oboje jesteśmy w Tobie zawsze” |
| Między rodzicami są kłótnie i niesnaski | Że jedna jego połowa jest „gorsza” | „Kocham Cię w całości, także całego tatę w Tobie” |
| Dziecko wraca od drugiego rodzica rozdrażnione | Tęsknotę i napięcie po rozłące | Jakie emocje mam ja, kiedy ono jedzie do taty? |
| Rodzina źle mówi o drugim rodzicu przy dziecku | Wstyd za część siebie | Spokojnie powtarzać swoje i dopytać, co ktoś ma na myśli |
| Trwają sprawy sądowe i dużo zmian | Że ma pomóc mamie to udźwignąć | „To mój temat, ja się tym zajmę” |
Co rozstanie mówi o Twojej własnej historii?
Rozstanie rodziców dziecka bardzo często dotyka też historii, którą nosisz Ty sama. Jeśli w Twoim domu mama i tata nie byli w dobrej relacji albo się rozstali, dziś możesz przeżywać coś podobnego, tylko w innej roli. W tym podejściu rozstania bywają albo dokończeniem rodowej historii, albo jej automatycznym powtórzeniem.
Nie chodzi o to, żeby szukać winnych. Chodzi o to, żeby zobaczyć, co jest Twoje, a co przyszło z rodu, bo wtedy łatwiej o spokój przy dziecku. Pytanie, które warto sobie zadać: z jakiej sytuacji ja sama jeszcze chcę się wyślizgnąć? Szerzej o tym, jak rodzinne wzorce prowadzą do rozstań, piszę we wpisie o karmie rodowej i rozstaniach.
Zestresowana, przytłoczona i smutna mama przekazuje dziecku obraz dorosłości, w którym tak właśnie się żyje. Spokojna mama przekazuje coś innego. Masz wpływ na to, który obraz zabierze Twoje dziecko w dorosłość, i to jest dobra wiadomość.
Jak zadbać o dziecko po rozstaniu rodziców krok po kroku?
Najprościej zacząć od kilku rzeczy, które możesz robić codziennie, bez specjalnych przygotowań.
- Powiedz dziecku, że jest całe. Powtarzaj: „Jesteś w połowie mamą i w połowie tatą. Mamę i tatę masz zawsze przy sobie, w serduszku”. Raz nie wystarczy, to zdanie buduje się powtarzaniem.
- Kochaj w nim drugiego rodzica. Mów: „Kocham Cię w całości, kocham wszystko, co masz ode mnie, i całego tatę w Tobie”. Jeśli jesteś tatą, odwróć to zdanie.
- Dodaj szeptankę. Kilka minut dziennie mów to samo do śpiącego dziecka albo do jego zdjęcia. Opowiedz też, że Twoje sprawy są Twoje i że sobie z nimi poradzisz.
- Zróbcie ćwiczenie „mama i tata we mnie”. Usiądźcie, stopy na podłodze, kilka spokojnych oddechów. Poczujcie, jak przez prawą dłoń i prawą stronę ciała płynie energia od taty, a przez lewą dłoń i lewą stronę energia od mamy. Potem splećcie dłonie i przy wydechu pozwólcie, żeby te dwie fale zmieszały się jak dwa oceany. To Twoja energia, Twoja siła, Twoja kompletność. Możesz robić to ćwiczenie sama albo z dzieckiem.
- Sprawdź swoje emocje przy przekazaniu dziecka. Zanim dziecko pojedzie do drugiego rodzica, zatrzymaj się na chwilę i nazwij, co czujesz. Im spokojniej myślisz o tym, gdzie i z kim jest dziecko, tym mniej dziecko będzie Ci to pokazywać.
- Zapisuj, co zauważasz. Notes, kilka słów, rysunek. Chodzi o to, żeby wydobyć z siebie to, co pracuje, i przelać to na papier, zamiast nosić w głowie.
Te kroki nie zastąpią ustaleń między dorosłymi ani wsparcia specjalisty, jeśli jest potrzebne. Dają za to dziecku coś, czego nie da mu żaden plan opieki: poczucie, że z nim wszystko jest w porządku.
Najczęstsze pytania
Czy rozstanie rodziców zawsze krzywdzi dziecko?
Nie. Można być spokojnym rodzicem i mieć zdrowe dziecko niezależnie od tego, czy rodzice są razem, czy osobno. Dziecku najbardziej szkodzi nie samo rozstanie, tylko poczucie, że jedna jego połowa jest „zła”. Nad tym możesz pracować codziennie.
Jak rozmawiać z małym dzieckiem o rozstaniu, a jak ze starszym?
Z małym dzieckiem dużo daje szeptanka i proste, powtarzane zdania: „jesteś cały”, „mamę i tatę masz w sobie”. Mniej więcej od ósmego roku życia dziecko zaczyna myśleć bardziej analitycznie i potrzebuje rozmowy wprost, z argumentami i odpowiedziami na swoje pytania. Wtedy te same treści warto mówić otwarcie.
Co powiedzieć, gdy drugiego rodzica nie ma w życiu dziecka?
Możesz mówić: „Kocham Twojego tatę w Tobie” albo „Kocham Twoją mamę w Tobie”. Dziecko ma w sobie oboje rodziców bez względu na to, czy widuje ich na co dzień. To zdanie daje mu pewność, że ta połowa też jest kochana.
Czy mogę mówić dziecku, że z tatą się nie dogadujemy?
Tak, możesz nazwać to spokojnie i bez szczegółów: „Mama i tata się nie dogadują”. Ważne, żeby od razu dodać, że dziecko jest kochane w całości, razem ze wszystkim, co ma od taty. Wtedy prawda o dorosłych nie staje się ciężarem dla dziecka.
Co zrobić, gdy babcia albo rodzina źle mówi o ojcu dziecka?
Możesz spokojnie powtarzać swoje zdanie o dziecku, na przykład że jest bogate na każdym poziomie, i dopytać, co dana osoba ma na myśli. Takie słowa zwykle mówią więcej o historii tego, kto je wypowiada, niż o dziecku. Im pewniej stoisz na swoich nogach, tym szybciej otoczenie się do Ciebie dostosuje.
Dziecko po powrocie od taty jest rozdrażnione albo choruje. Co to znaczy?
Każdy objaw zdrowotny u dziecka warto najpierw skonsultować z pediatrą. Z perspektywy pracy z emocjami warto dodatkowo sprawdzić, co Ty czujesz przy każdym wyjeździe dziecka i czy nie tęskni ono za rodzicem, którego akurat nie ma. Dziecko często pokazuje napięcie dorosłych, a spokój mamy bardzo mu pomaga.
Czy to ćwiczenie z dłońmi jest tylko dla dzieci?
Nie, możesz robić je sama, w dowolnym wieku. Integruje w nas to, co mamy od mamy i od taty, i dodaje pewności siebie. Jeśli Ty także przeżyłaś kiedyś rozstanie rodziców, może Ci pomóc tak samo jak dziecku.
Dziecko może być całe, nawet gdy rodzina się zmienia
Rozstanie zmienia adres, kalendarz i codzienność. Nie zmienia jednak tego, że dziecko jest kompletne. Tak patrzy na to totalna biologia: dziecko jest w połowie mamą i w połowie tatą, a Ty możesz mu o tym przypominać każdego dnia. Masz wpływ na to, czy Twoje dziecko poczuje, że jego obie połowy są kochane.
Jeśli w Twoim domu pojawiła się nowa partnerka albo nowy partner, zajrzyj do wpisu o emocjach dzieci w patchworkowej rodzinie. A jeśli chcesz zrozumieć, co pokazuje Ci Twoje dziecko i jak rozmawiać z nim w trudnych momentach, zapraszam Cię na kurs Totalna Biologia dla Rodziców. Możesz też zacząć od spotkania na żywo: Kliknij i zapisz się na najbliższy darmowy webinar →
Ten artykuł nie zastępuje porady psychologa ani lekarza. Pracujemy na poziomie emocji, przekonań i historii rodowych.
